# Onderzoek: De Waag Alkmaar — Volledige Geschiedenis ## Bronverzameling voor deliverable productie --- ## 1. OORSPRONG EN VROEGSTE GESCHIEDENIS (14e EEUW) ### Het Heilige Geestgasthuis (ca. 1390) - Het gebouw dat nu De Waag is, werd oorspronkelijk gebouwd in de 14e eeuw als **Heilige Geestgasthuis met kapel** [1][2][3] - Functie: ziekenhuis voor arme mensen; pelgrims konden er gratis drie dagen en nachten overnachten op doorreis [1][2] - Zieken werden verpleegd door monniken of nonnen [1] - Datering: oorsprong gaat terug tot ca. 1390 [4] ### Van Gasthuis naar Waag - **1566**: De bisschop van Haarlem gaf toestemming om het H. Geestgasthuis in te richten tot waaggebouw [1] - **1582**: Besluit om de waag over te brengen naar de grotere H. Geestkapel, die niet meer voor godsdienstige activiteiten werd gebruikt [1][2] - De verbouwing werd in **1583** voltooid. De oostzijde (koorsluiting van de kapel) werd weggebroken [1] - Op de oostzijde kwam een rijk versierde gevel in **renaissancestijl** [1] - De huidige voorgevel uit **1884** heeft dit oorspronkelijke ontwerp nauwkeurig gevolgd [1][2] - **De contouren van de oude koorsluiting zijn nog steeds zichtbaar in het plaveisel** naast de gevel [1][2][3] --- ## 2. HET BELEG VAN ALKMAAR (1573) EN HET ONTZET ### Aanloop - In 1573 heerste onrust in Alkmaar: Spanjaarden in aantocht, geuzen stonden voor de Friese Poort [5] - Protestanten wilden aansluiting bij de Opstand van Willem van Oranje; katholieken kozen voor de Spaanse landsheer Filips [5] - **16 juli 1573**: De geuzen worden binnengelaten (met machtsvertoon of vrijwillig) [5] ### Het Beleg (21 augustus - 8 oktober 1573) - **21 augustus 1573**: Spaanse troepen onder leiding van Don Frederik (zoon van de Hertog van Alva) omsingelen Alkmaar [5][6] - De Spanjaarden slaan tenten op in Oudorp, Huiswaard, Sint Pancras, Koedijk en Bergen [6] - **22 augustus 1573**: Eerste Spaanse aanval bij de Runmolens aan het Zeglis. Spaanse aanvoerder Ignatio de Medinilla wordt dodelijk gewond [6] - **18 september 1573**: Grote Spaanse aanval op de Friese Poort (zwakste punt) [6] - De stad leed honger, verzwakte, raakte zonder munitie en buskruit — maar hield stand [5] - Willem van Oranje en Diederik Sonoy gaven opdracht om de **dijken rond Alkmaar door te steken** [6] - Het land liep onder water, het Spaanse leger moest het beleg opgeven [6] - **8 oktober 1573**: De Spanjaarden bliezen de aftocht. Het Alkmaars Ontzet was een feit [5][6] ### Beloning: Het Waagrecht - **13 juli 1581**: Als beloning voor het dappere verweer kreeg de burgerij van Alkmaar van de Prins van Oranje de Waag in volle eigendom terug [1] - De stad mocht nu **weeggeld** vragen voor alle handelswaar die van buiten kwam [3] - Dit markeerde de opbloei van Alkmaar als marktstad [3] ### De Spreuk op de Gevel Op de oostelijke voorgevel staat in gouden letters: > **"SPQA (Senatus PopulusQue Alcmariensis) RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS"** > Vertaling: "Moed en kracht schonken regering en burgerij van Alkmaar het verloren waagrecht weer" [1] --- ## 3. BOUW VAN DE TOREN (1597-1603) - **1597/1603**: De dakruiter werd vervangen door de huidige **Waagtoren** [1] - In het houtwerk in de toren zijn jaartallen **1601** (uurwerkkamer) en **1602** aanwezig [1] - De toren is ca. **50 meter hoog** en was een herkenningspunt in het landschap [3] - Architect: C.W. Royaards (restauratie omstreeks 1967) [1] --- ## 4. HET WAAGPLEIN: ONTSTAAN EN GROEI ### De Eerste Stap (1582) - Bij de verbouwing van de kapel tot waag werden twee huizen aan de noordkant gesloopt [7] - Er ontstond een klein plein: **'de Zuyvelmarkt'** [7] ### Groei in de 17e Eeuw - Steeds meer huizen werden gesloopt op verzoek van kaasverkopers [7] - Het stadsbestuur had daar geen problemen mee [7] - Bewoners konden verzoeken tot verhuizing verwachten als het plein moest groeien [7] ### Stilstand (1681-1876) - Na het midden van de 17e eeuw raakte de economie in het slop [7] - Verdere uitbreiding was niet aan de orde [7] ### Nieuwe Groei (1876-1910) - **1876**: Laatste grote blok huizen gesloopt, inclusief buurtje rondom de Moordenaarssteeg [7] - De Moordenaarssteeg werd vernoemd naar een geval van doodslag (genoemd in 1684 archief) [7] - Tabakswinkel 'De 2 Morianen' van Jacob Helling: geliefde winkel [7] - Kruidenierswinkel 'Het Klaverblad' van zusters Fusina en Debora v.d. Velde [7] - Panden opgekocht voor 1410 en 1135 gulden [7] - **1881**: Tapperij en melkslijterij van Cornelis Kramer gesloopt (435 gulden) [7] - **1886**: Bakkerij 'Rad van Avontuur', herberg 'Het Boeren Welvaren' en kaaspakhuis 'Het Botje' gesloopt [7] - **1908-1910**: Laatste panden inclusief herberg 'Het Klompje Gouds' en pakhuis van Jacob van Dijl [7] ### De Kleine Waag en Daarna - **1911**: 'De Kleine Waag' gebouwd tegen de overgebleven muur — hulpgebouwtje [7] - **Jaren '60**: Plaats gemaakt voor houten VVV-gebouwtje [7] - **Begin jaren '80**: VVV verhuisde naar het waaggebouw [7] - **1986**: 'De Waeghbooghe' verrees (later Oilily-pand) — veelbesproken gebouw [7] --- ## 5. DE KAASMARKT ### Historische Oorsprong - Kaas werd aangevoerd uit het omliggende platteland [2][3] - De kaasmarkt groeide met eeuwen uit tot een internationale attractie [3] ### Huidige Praktijk (2026) - Periode: **27 maart t/m 25 september** [1] - Elke **vrijdagochtend 10:00-12:45 uur** [1] - In juli en augustus ook op **dinsdagavond 19:00-21:00 uur** [1] - Jaarlijks bezoeken **170.000 mensen** de markt [1] - De bel luidt om 10:00 uur als startsein [3] - De definitieve koop wordt gesloten met een **traditioneel handjeklap** [3] - Grootste afnemers nu: Duitsland, Engeland, VS en Japan [3] --- ## 6. HET CARILLON — EEN GEHELE GESCHIEDENIS ### De Eerste Klokken (16e eeuw) - Oorspronkelijk een voorslag van 11 klokken door Jacob Waghevens voor de dakruiter [1] - Later uitgebreid tot 18 klokken met klavier [1] ### De Hemony-affaire (1671) - Alkmaar wilde zuiver gestemde Hemony-klokken [1] - Pieter Hemony werd ontboden in 1671 [1] - Hemony stelde als voorwaarde dat spijren in de toren verwijderd zouden worden [1] - Alkmaar ging hier niet op in → **geen Hemony-carillon** [1] ### De Claude Fremy-affaire (1685) - Alkmaar probeerde klokkenspel te bestellen bij Claude Fremy (opvolger Hemony) [1] - Fremy goot 35 klokken (3 octaven) in Amsterdam in 1685 [1] - Bij keuring bleken klokken **verre van zuiver** → afgekeurd [1] - Fremy bood aan klokken op eigen kosten te installeren om zuiverheid te bewijzen [1] - Kwam niet tot uitvoering; Fremy moest bronswaarde terugbetalen [1] - **Een deel van Fremy's klokken belandde in het Loreto-klooster in Praag (1699)** [1] - Een andere Fremy-klok hangt in de Ned. Hervormde kerk van Westwoud [1] ### Melchior de Haze (1687-1688) - Op advies van Spraackel en Slechtenhorst werd Melchior de Haze benaderd [1] - De Haze (uit Antwerpen) had het stemmen waarschijnlijk bij Pieter Hemony geleerd [1] - Goot een drie-octaafs klokkenspel van **35 klokken** op basis Es in **middentoonstemming** [1] - Gekeurd in Antwerpen door commissie van deskundigen [1] - Goedgekeurd en naar Alkmaar verscheept [1] - **26 oktober 1688, 15:00 uur**: Gerard van der With speelde het spel in [1] - In 1689 verving De Haze nog een zesatal klokken wegens onvrede over kort klinkende klokjes [1] ### Restauraties en Vervangingen - **Rond 1900**: Twee klokken gebarsten; onbevredigende reparatie [1] - **1926**: Eijsbouts verving klokken met Taylor-klokken uit Engeland [1] - **1948/1953**: Herstellingen door Kerkhof en Eijsbouts [1] - **1967**: Grote restauratie onder architect C.W. Royaards [1] - Slechts **9 zwaarste De Haze klokken** (uit 1688) bleven [1] - Aangevuld met **38 nieuwe klokken** van Eijsbouts [1] - Totaal: **47 klokken** (Es1 ± 1375kg - es5) [1] - Gestemd in **middentoonstemming** [1] ### Huidige Situatie - Carillon van 47 klokken, 4 octaven concertcarillon [1] - 9 historische De Haze klokken uit 1688 [1] - 38 nieuwe Eijsbouts klokken uit 1967 [1] - Speelt het hele etmaal rond elk kwartier [1] - Beiaardier: Christiaan Winter [8] - In de spits hangt een afgekeurd De Haze klokje uit de Grote Kerk (1688) [1] - Op de luidklokkenzolder hangt de **poortklok** van Henrick Wegewaert uit Kampen (1616, diameter 124 cm) [1] - 12 oude waagklokken hangen sinds restauratie in dakruiter Grote Kerk [1] --- ## 7. HET RUITERSPEL EN DE TROMPETTER - In de toren bevindt zich een **automatisch ruiterspel met trompetter** [2][3][9] - Elke dag wordt vanaf de Waag de **overwinning op de Spanjaarden** (1573) gejubeld [3][9] - Het ruiterspel en de klaroenblazer herinneren aan het Ontzet [9] - Er is een demonstratie van de speelautomaat, het uurwerk, het ruiterspel en de klaroenblazer [9] - Het uurwerk en de speeltrommel worden nog steeds onderhouden door een stadsuurwerkmaker [9] --- ## 8. HUIDIG GEBRUIK ### Hollands Kaasmuseum (sinds 1983) - Opgericht in 1983 [2][3] - Gevestigd op de eerste en tweede verdieping van het Waaggebouw [3] - Collectie: historische gebruiksvoorwerpen (kaaspersen etc.) [4] - Veel informatie over kaas: van koe tot kaas [4] - Prachtige houten dakconstructie en bakstenen bogen te zien [3] ### VVV / Alkmaar Store - Vestiging van de VVV (toeristeninformatie) in het gebouw [1][3] - Definitieve plek sinds begin jaren '80 [7] ### Torenbeklimmingen - Steile trappen brengen bezoekers naar boven [9] - Stadsbeiaardier en stadsuurwerkmaker vertellen over historie en werking [9] - Geweldig uitzicht vanaf de toren [9] --- ## 9. RIJKSMONUMENT - **1969**: Aangewezen als rijksmonument [1] - Monumentnummer: **7446** [1] - Eigenaar: Gemeente Alkmaar [2] - Adres: Waagplein 2, Alkmaar [1] - Architectuur: deels Renaissance stijl [2], oorspronkelijk gotiek [1] --- ## 10. ONBEKENDE WETENSWAARDIGHEDEN 1. **Moordenaarssteeg**: Het Waagplein werd deels gebouwd op de plek van een steegje dat vernoemd was naar een moord (1684 archiefvermelding) [7] 2. **Afgekeurde klokken in Praag**: Claude Fremy's afgekeurde klokken voor Alkmaar belandden in een klooster in Praag — daar hangen ze nog steeds [1] 3. **Klok in Westwoud**: Een van Fremy's klokken hangt als luidklok in Westwoud (NH) [1] 4. **Koorcontouren in straatwerk**: Je kunt nog steeds zien waar het altaar van de oorspronkelijke kapel stond [2][3] 5. **SPQA**: De spreuk op de gevel is een variant op het Romeinse SPQR — maar dan voor Alkmaar [1] 6. **Poortklok uit 1616**: Een 400+ jaar oude klok van Henrick Wegewaert hangt nog in de toren [1] 7. **De Waeghbooghe**: Het veelgekritiseerde gebouw (1986, voormalig Oilily-pand) op de plek waar ooit herberg 'Het Klompje Gouds' stond [7] 8. **Pieter Hemony weigerde**: Alkmaar kreeg géén Hemony-carillon omdat de stad weigerde torenspijlen te verwijderen [1] 9. **Middentoonstemming**: Het carillon is uniek gestemd in middentoonstemming — een historische stemming die zeldzaam is [1] 10. **Klokken speelen 's nachts**: Het carillon speelt letterlijk 24/7 — ook 's nachts werd vroeger de tijd aangekondigd [1] --- ## BRONNEN [1] Wikipedia NL — Waag (Alkmaar): https://nl.wikipedia.org/wiki/Waag_(Alkmaar) [2] Wikipedia EN — Waag (Alkmaar): https://en.wikipedia.org/wiki/Waag_(Alkmaar) [3] Erfgoed Alkmaar — Waaggebouw met Waaghal / Hollands Kaasmuseum: https://www.erfgoedalkmaar.nl/monumentenkaart/waag-hollands-kaasmuseum [4] Museumtijdschrift — Hollands Kaasmuseum: https://museumtijdschrift.nl/artspot/het-hollands-kaasmuseum-2 [5] De Alkenaer — Victorie! Het Beleg van Alkmaar in 1573: https://alkenaer.nl/victorie-het-beleg-van-alkmaar-in-1573-nog-even-te-zien [6] 8october.nl — Over Alkmaar Ontzet: https://8october.nl/over-alkmaar-ontzet [7] Regionaal Archief Alkmaar — Ontstaan en groei van het Waagplein: https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/waagplein [8] HV Alkmaar — Zoals de klokken in Alkmaar klinken: https://www.hvalkmaar.nl/levend-geheugen-van-de-stad/zoals-de-klokken-in-alkmaar-klinken [9] Erfgoed Alkmaar — Waagtoren met uurwerk en carillon: https://www.erfgoedalkmaar.nl/monumentenkaart/waagtoren-met-uurwerk