# Aanvullend Onderzoek: Legendes, Volksverhalen & Levens rond de Waag Alkmaar ## Aanvulling op bronnen_onderzoek.md — Specifiek: legendes, dagelijks leven, tradities --- ## 11. DE HELD VAN HET BELEG: MAARTEN PIETERSZ VAN DER MEIJ ### De Holle Polsstok Tijdens het beleg van Alkmaar in 1573 zat de stad omsingeld en verzonken in hoop. Stadstimmerman **Maarten Pietersz van der Meij** bood aan om door de Spaanse linies te glippen om hulp te vragen van Willem van Oranje [10][11]. - De briefjes werden **verborgen in een uitgeholde polsstok**, afgesloten met een houten pin, onzichtbaar voor de Spanjaarden [10][11] - De briefjes waren gewikkeld in een **stukje lood** ter bescherming [11] - Volgens geschiedschrijver Pieter Bor (1697): *"gesloten werden in sijn pols of stok daer een gat in geboort werd en wederom met een houten nagel toemaekt, sulx dat het eenen gehelen stok scheen te wesen"* [11] - Van der Meij slaagde in zijn opdracht — Don Frederik (zoon van Alva) had gezworen dat er *"niets buiten de stad kon, dan pluimgedierte"*, maar Van der Meij was *"visch noch vogel, en toch kwam hij door!"* [10] - Er staat een **bronzen standbeeld** van Maarten Pietersz van der Meij (met polsstok) op het Kerkplein in Alkmaar, gemaakt door Mari Andriessen in 1965 [10] ### De Polsstok als Symbool - De "verrejagers" of "springsperen" van de Geuzen waren stokken met een platte schijf onderaan (tegen wegzakken in modder) en een metalen punt bovenaan [11] - De polsstok van Van der Meij was hoogstwaarschijnlijk géén speer maar een gewone polsstok om over slootjes te springen [11] - De originele polsstokbriefjes worden nog steeds bewaard in het Regionaal Archief Alkmaar [11][12] --- ## 12. DE MACHT VAN DE KAASVERKOPERS ### Kaasverkopers Bepaalden het Stadsbeeld Eén van de meest opmerkelijke verhalen rond de Waag is de **macht van de kaasverkopers** over de stadsontwikkeling [7]: - In de 17e eeuw werd het slopen van huizen rondom de Waag **veelal op verzoek van de kaasverkopers** gedaan [7] - Het stadsbestuur had daar geen problemen mee — de kaashandel was dé economische motor [7][13] - **Bewoners konden zomaar een verzoek tot verhuizing verwachten** als het plein weer eens moest groeien [7] - De kaasverkopers "bepaalden de handel en wandel rondom het waaggebouw" — een unieke vorm van gildenmacht [7] ### Vier Markten per Week - In de 18e en 19e eeuw waren er **vier kaasmarkten per week**, die vaak duurden tot één uur 's nachts [13] - Het Waagplein werd te klein — er moesten steeds meer huizen wijken [7][13] - Kaas was letterlijk zwaar werk: sterke mannen waren nodig om de kazen aan- en af te voeren [13] --- ## 13. HET KAASDRAGERSGILDE (1593-heden) ### Oprichting en Structuur - **17 juni 1593**: Het Alkmaarse Kaasdragersgilde werd opgericht [13] - Al meer dan **400 jaar** doen de kaasdragers op traditionele wijze hun werk [13] - Het gilde bestaat uit **vier vemen** (groepen) [13] ### Funkties en Hiërarchie (een levende traditie) | Functie | Rol | |---------|-----| | **Kaasvader** | Hoofd van alle vier de vemen | | **Voorman** | Hoofd van een veem, oudste man | | **Tasman** | Staat bij de weegschaal, langste in dienst | | **Vastman** | Ervaren kaasdrager in een veem | | **Zetters** | Plaatsten kazen op de markt, beladen berries | | **Ingooiers** | Laden gewogen kazen in handkarren | | **Bottelier** | Verantwoordelijk voor de drankjes | | **Provoost** | Int boetes | | **Knecht** | Hulpje kaasvader, houdt stoep schoon, hangt de bel op | | **Noodhulp** | Startfunctie — twee jaar voordat je toetreedt tot het gilde | - Na twee jaar noodhulp mag een kaasdrager toetreden en krijgt hij zijn **bijnaam** [13] - Het gilde zoekt nieuwe noodhulpen via hun Facebookpagina [13] --- ## 14. "IN ALKMAAR BEGINT DE VICTORIE" ### De Leus - Na de overwinning op de Spanjaarden riepen de opstandelingen: **"In Alkmaar begint de victorie!"** [14] - Alkmaar was de **eerste stad in Holland** die een Spaanse aanval succesvol afsloeg [14] - Leiden volgde een jaar later (3 oktober 1574) [14] - De uitspraak is nog steeds een bron van lokale trots ### De Holle Polsstok als Hindernisbaan - Don Frederik (zoon van Alva) had gezworen dat niemand de stad in of uit kon [10] - Stadstimmerman Van der Meij bewees het tegendeel met zijn holle polsstok [10][11] - Het verhaal wordt nog steeds verteld op scholen en tijdens het Ontzet [14] --- ## 15. HET ONTZET ALS LEVende TRADITIE (1573-heden) ### Evolutie van de Viering - **17e-18e eeuw**: Nadruk op kerkdiensten en preken [14] - **19e eeuw**: Uitbundiger karakter met volksspelen, feestrede en feestavond [14] - **1861**: Oprichting van de Vereeniging ter Viering van den Gedenkdag van Alkmaars Ontzet [14] - **Heden**: De 8 October Vereeniging voert de regie [14] ### Het Feest - **8 oktober**: Jaarlijks feest dat 4,5 eeuw lang generaties Alkmaarders heeft verbonden [14] - **Grote Middagoptocht**: Praalwagens met historische taferelen, vrijwilligers en scholieren [14] - **Zuurkool met worst**: Na afloop treft men elkaar op de Paardenmarkt voor een dampend bord [14] - **Kinderoptocht en Kidsplein**: Voor de kleintjes [14][15] - **Kranslegging** in het Victoriepark: Basisschoolkinderen spelen de gebeurtenissen van 1573 na en dragen eigen gedichten voor over vrijheid [14] - **Ontzetrede** in de Grote Kerk (in 2025 door Frits Wester) [15] - **Lampionnenoptocht** op 7 oktober door de binnenstad [15] - **Ontzetfestival**: Optredens en muziek in de avond [14] - **Rood-witte vlag**: Wordt opgeroepen te hijsen [15] - **Podcast**: Sinds 2025 is er een podcastserie "Het verhaal van Alkmaar Ontzet" [14] ### Immaterieel Erfgoed - Sinds oktober 2016 opgenomen in de **Nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed** [14] - Inclusiviteit en toegankelijkheid staan centraal: "Een feest voor alle Alkmaarders" [14] --- ## 16. HET RUITERSPEL EN DE TROMPETTER — MEER DAN SPEELWORK ### Het Mechanisme - In de toren bevindt zich een **automatisch ruiterspel**: ruiters te paard voeren tijdens het slaan van het hele uur een **steekspel** uit [1] - Een **houten trompettist** blaast meerdere keren per dag op zijn trompet [1][9] - Na de heel uurslag speelt hij een automatische melodie — maar dit wordt in werkelijkheid gespeeld door een **klein orgeltje** achter de ruitertjes, gedirigeerd vanuit het uurwerk [1] - De pijpjes van het orgeltje moeten regelmatig worden **gestemd door de stadsbeiaardier** [1] ### De Symboliek - Het ruiterspel en de klaroenblazer herinneren dagelijks aan de **overwinning op de Spanjaarden (1573)** [3][9] - Nog elke dag wordt vanuit de Waag de overwinning gejubeld [3] - Het is een van de oudste nog functionerende automatische torenspelen van Nederland [1] --- ## 17. DE MOORDENAARSTEEG — EEN DUISTERE OORSPRONG ### De Naam - Het Waagplein werd deels gebouwd op de plek van de **Moordenaarssteeg** (tegenwoordig deel van de Marktstraat) [7] - Naar verluid vernoemd naar een **geval van doodslag** [7] - Een notarieel archief uit **1684** noemt het steegje al bij deze naam [7] - Wanneer de moord precies plaatsvond is onbekend — de naam is ouder dan de documentatie [7] ### Wat Er Was - Tabakswinkel **'De 2 Morianen'** van Jacob Helling — zeer geliefd bij Alkmaarders en bezoekers [7] - Kruidenierswinkel **'Het Klaverblad'** van zusters Fusina en Debora v.d. Velde [7] - Tapperij en melkslijterij van Cornelis Kramer [7] - Kaaspakhuis **'Het Botje'** [7] - Bakkerij **'Rad van Avontuur'** [7] - Herberg **'Het Boeren Welvaren'** [7] - Herberg **'Het Klompje Gouds'** — herkenbaar aan grote reclameborden [7] Alle zijn gesloopt tussen 1876 en 1910 om plaats te maken voor de groeiende kaasmarkt [7]. --- ## 18. HET WAAGRECHT — EEN KONINKLIJK GESCHENK ### De Beloning - **13 juli 1581**: De Prins van Oranje gaf de burgerij van Alkmaar de Waag in **volle eigendom** terug als beloning voor het dappere verweer [1] - Dit werd mogelijk gemaakt door de overwinning in 1573 [1][3] - Het waagrecht gaf de stad het recht om **weeggeld** te heffen over alle handelswaar van buiten de stad [3] ### De Latijnse Spreuk Op de gevel: **"SPQA (Senatus PopulusQue Alcmariensis) RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS"** [1] - Een variant op het Romeinse **SPQR** (Senatus PopulusQue Romanus) [1] - De spreuk verklaart dat "moed en kracht" het "verloren waagrecht" herstelden [1] - De letters zijn in **goud** op de gevel aangebracht [1] --- ## 19. DE POORTKLOK — EEN NACHTELIJK RITUEEL - Op de luidklokkenzolder hangt de **poortklok** van Henrick Wegewaert uit Kampen (**1616**) [1][2] - Diameter: 124 cm [1] - Oorspronkelijke functie: **sein om aan te kondigen dat de stadspoorten gingen sluiten** 's nachts (of opengingen 's morgens) [2] - Elke avond klonk deze klok om de burgers te waarschuwen: naar binnen, de poorten gaan dicht [2] --- ## 20. DE KAASMARKT DOOR DE EEUWEN — VAN 1365 TOT 2026 ### 1365: Het Begin - Uit historische stukken blijkt dat Alkmaar in **1365** al een **kaasweegschaal** had [13] - Bijna 700 jaar kaasmarkt! [13] ### Wereldoorlog II - Tijdens WOII vond er **tijdelijk geen kaasmarkt** plaats [13] - Kaas was nog op de bon; bezoekers konden hun ogen niet geloven bij zoveel kaas [13] ### 2026: De Huidige Markt - Periode: 27 maart t/m 25 september [1] - Vrijdagochtend 10:00-12:45 + in juli/augustus ook dinsdagavond [1] - Jaarlijks **170.000 bezoekers** [1] - Internationaal publiek: Duitsland, Engeland, VS, Japan [3] - Startsein: de **bel** om 10:00 uur [3] - Koop wordt gesloten met **handjeklap** [3] --- ## 21. DE WAAG EN DE TOREN ALS SYMBOLEN ### Voor de Inwoners van Alkmaar - De Waag was eeuwenlang het **economische hart** van de stad [3][7][13] - Het gebouw vertegenwoordigt de **stolp van de burgerlijke trots**: de overwinning op Spanje [1][3] - De toren (50 meter) was een **herkenningspunt in het vlakke Hollandse landschap** [3] - Het carillon verbond het hele plein — iedereen hoorde dezelfde muziek [8] - Het ruiterspel herinnerde dagelijks aan de vrijheidsstrijd [3][9] - Het Ontzet (8 oktober) is het **belangrijkste feest van de stad** — 450 jaar onafgebroken traditie [14] ### De Waeghbooghe: Liefde-Haatverhouding - Het gebouw uit 1986 op de noordkant van het Waagplein is een **bron van ergernis** voor veel Alkmaarders [7] - Leden van de Facebookgroep *"Je bent Alkmaarder als..."* klagen er geregeld over [7] - Het springt flink in het oog tussen al het monumentaals [7] - Staat op de plek van de voormalige herberg *'Het Klompje Gouds'* [7] --- ## AANVULLENDE BRONNEN [10] Van der Krogt — Standbeelden: Maerten Pietersz van der Meij: http://vanderkrogt.net/standbeelden/object.php?record=NH02aj [11] Regionaal Archief Alkmaar — Alkmaars bekendste stok: de polsstok van Maarten Pietersz van der Meij: https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/verdieping/blog/964-alkmaars-bekendeste-stok-de-polsstok-van-maarten-pietersz-van-der-meij [12] Regionaal Archief Alkmaar — Beleg van Alkmaar: http://www.archiefalkmaar.nl/verdieping/beleg-van-alkmaar [13] InAlkmaar.nl — Geschiedenis van de Alkmaarse Kaasmarkt: https://www.inalkmaar.nl/bezoeken/ontdek/kaasmarkt/geschiedenis-kaasmarkt [14] Immaterieel Erfgoed — Alkmaar Ontzet: https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/alkmaarontzet [15] Hart van Noord-Holland — Alkmaar Ontzet 2025: Wereld vol verbinding: https://www.hartvannoordholland.nl/pers/in-het-nieuws/persberichten/alkmaar-ontzet-2025-een-wereld-vol-verbinding