De Waag in Alkmaar

1. Oorsprong en Vroegste Geschiedenis (14e Eeuw)

Het Heilige Geestgasthuis (ca. 1390)

Het gebouw dat nu De Waag heet, gaat terug tot de 14e eeuw. In die periode was het een kapel van het naastgelegen Heilige Geestgasthuis [1][2][3]. Het gasthuis diende als ziekenhuis voor arme mensen. Pelgrims konden er gedurende drie dagen en nachten gratis onderdak krijgen op doorreis. Zieken werden er verpleegd door monniken of nonnen [1]. De oorsprong gaat terug tot ongeveer 1390 [4].

Van Gasthuis naar Waag

In 1566 gaf de bisschop van Haarlem toestemming om het H. Geestgasthuis in te richten tot waaggebouw [1]. In 1582 besloot men de waag over te brengen naar de grotere H. Geestkapel, die inmiddels niet meer voor godsdienstige activiteiten werd gebruikt [1][2]. De verbouwing werd in 1583 voltooid. Daarbij werd de oostzijde — de koorsluiting van de kapel — weggebroken. Op die plek kwam een rijk versierde gevel in renaissancestijl [1]. De huidige voorgevel uit 1884 heeft dit oorspronkelijke ontwerp nauwkeurig gevolgd [1][2].

2. Het Beleg van Alkmaar (1573) en het Ontzet

Aanloop

In 1573 heerste onrust in Alkmaar. De Spanjaarden waren in aantocht, de geuzen stonden voor de Friese Poort [5]. Protestanten wilden aansluiting bij de Opstand van Willem van Oranje; katholieken kozen voor de Spaanse landsheer Filips [5]. Op 16 juli 1573 werden de geuzen binnengelaten — met machtsvertoon of vrijwillig, dat blijft onduidelijk [5].

Het Beleg (21 augustus – 8 oktober 1573)

Op 21 augustus 1573 omsingelden Spaanse troepen onder leiding van Don Frederik (zoon van de Hertog van Alva) de stad [5][6]. Ze sloan hun tenten op in Oudorp, Huiswaard, Sint Pancras, Koedijk en Bergen [6]. Op 22 augustus vond de eerste aanval plaats bij de Runmolens aan het Zeglis. De Spaanse aanvoerder Ignatio de Medinilla werd dodelijk gewond [6]. Op 18 september volgde de grote Spaanse aanval op de Friese Poort, het zwakste punt [6]. De stad leed honger, verzwakte, raakte zonder munitie — maar hield stand [5].

Het Ontzet

Willem van Oranje en Diederik Sonoy gaven opdracht om de dijken rond Alkmaar door te steken [6]. Het land liep onder water. Het Spaanse leger moest het beleg opgeven. Op 8 oktober 1573 bliezen de Spanjaarden de aftocht. Het Alkmaars Ontzet was een feit [5][6]. Alkmaar was de eerste stad in Holland die een Spaanse aanval succesvol afweerde [6][14].

3. De Held van het Beleg: Maarten Pietersz van der Meij

De Holle Polsstok

Tijdens het beleg bood stadstimmerman Maarten Pietersz van der Meij aan om door de Spaanse linies te glippen om hulp te vragen van Willem van Oranje [10][11]. De briefjes werden verborgen in een uitgeholde polsstok, afgesloten met een houten pin, onzichtbaar voor de Spanjaarden [10][11]. De briefjes waren gewikkeld in een stukje lood ter bescherming [11].

Volgens geschiedschrijver Pieter Bor (1697): "gesloten werden in sijn pols of stok daer een gat in geboort werd en wederom met een houten nagel toemaekt, sulx dat het eenen gehelen stok scheen te wesen" [11].

Don Frederik had gezworen dat er "niets buiten de stad kon, dan pluimgedierte". Maar Van der Meij was "visch noch vogel, en toch kwam hij door!" [10]. Er staat een bronzen standbeeld van hem (met polsstok) op het Kerkplein in Alkmaar, gemaakt door Mari Andriessen in 1965 [10]. De originele polsstokbriefjes worden nog steeds bewaard in het Regionaal Archief Alkmaar [11][12].

4. Bouw van de Toren (1597–1603)

In 1597/1603 werd de oorspronkelijke dakruiter vervangen door de huidige Waagtoren [1]. In het houtwerk zijn de jaartallen 1601 (uurwerkkamer) en 1602 aanwezig [1]. De toren is ongeveer 50 meter hoog en was eeuwenlang een herkenningspunt in het vlakke Hollandse landschap [3]. De restauratie in de jaren '60 werd geleid door architect C.W. Royaards [1].

5. Het Waagplein: Ontstaan en Groei

De Eerste Stap (1582)

Bij de verbouwing van de kapel tot waag werden twee huizen aan de noordkant gesloopt [7]. Er ontstond een klein plein dat 'de Zuyvelmarkt' werd genoemd [7].

Groei in de 17e Eeuw

Steeds meer huizen werden gesloopt op verzoek van de kaasverkopers [7]. Het stadsbestuur had daar geen problemen mee. Bewoners konden zomaar een verzoek tot verhuizing verwachten als het plein moest groeien [7].

Stilstand en Nieuwe Groei (1681–1910)

Tussen 1681 en 1876 was het opvallend stil — de economie lag plat [7]. Daarna volgde een nieuwe periode van groei. In 1876 werd het laatste grote blok huizen gesloopt, inclusief buurtje rondom de beruchte Moordenaarssteeg [7]. In 1886 volgden bakkerij 'Rad van Avontuur', herberg 'Het Boeren Welvaren' en kaaspakhuis 'Het Botje' [7]. In 1908–1910 verdwenen de laatste panden, waaronder herberg 'Het Klompje Gouds' [7].

6. De Macht van de Kaasverkopers

Eén van de meest opmerkelijke verhalen rond de Waag is de macht van de kaasverkopers over de stadsontwikkeling [7]. In de 17e eeuw werd het slopen van huizen veelal op verzoek van de kaasverkopers gedaan. Het stadsbestuur had daar geen problemen mee — de kaashandel was dé economische motor [7][13]. De kaasverkopers "bepaalden de handel en wandel rondom het waaggebouw" — een unieke vorm van gildenmacht [7].

In de 18e en 19e eeuw waren er maar liefst vier kaasmarkten per week, die vaak duurden tot één uur 's nachts [13]. Het Waagplein werd te klein — er moesten steeds meer huizen wijken [7][13].

7. De Kaasmarkt Door de Eeuwen

1365: Het Begin

Uit historische stukken blijkt dat Alkmaar in 1365 al een kaasweegschaal had [13]. Bijna 700 jaar kaasmarkt!

Tweede Wereldoorlog

Tijdens WOII vond er tijdelijk geen kaasmarkt plaats [13]. Kaas was nog op de bon; bezoekers konden hun ogen niet geloven bij zoveel kaas bij elkaar [13].

2026: De Huidige Markt

Periode: 27 maart t/m 25 september [1]. Elke vrijdagochtend 10:00–12:45 en in juli/augustus ook op dinsdagavond 19:00–21:00 [1]. Jaarlijks bezoeken 170.000 mensen de markt [1]. De bel luidt om 10:00 uur als startsein [3]. De definitieve koop wordt gesloten met een traditioneel handjeklap [3]. Internationaal publiek: Duitsland, Engeland, VS, Japan [3].

8. Het Kaasdragersgilde (1593–heden)

Op 17 juni 1593 werd het Alkmaarse Kaasdragersgilde opgericht [13]. Al meer dan 400 jaar doen de kaasdragers op traditionele wijze hun werk, verdeeld over vier vemen (groepen) [13].

Na twee jaar noodhulp mag een kaasdrager toetreden en krijgt hij zijn bijnaam [13].

9. Het Carillon — Een Volledige Geschiedenis

De Eerste Klokken (16e eeuw)

Oorspronkelijk een voorslag van 11 klokken door Jacob Waghevens voor de dakruiter, later uitgebreid tot 18 klokken met klavier [1].

De Hemony-affaire (1671)

Alkmaar wilde zuiver gestemde Hemony-klokken. Pieter Hemony werd in 1671 ontboden, maar stelde als voorwaarde dat spijren in de toren verwijderd zouden worden. Alkmaar weigerde → geen Hemony-carillon [1].

De Claude Fremy-affaire (1685)

Fremy goot 35 klokken in Amsterdam. Bij keuring bleken ze verre van zuiver → afgekeurd [1]. Fremy's klokken belandden deels in het Loreto-klooster in Praag (1699) en als luidklok in Westwoud (NH) [1].

Melchior de Haze (1687–1688)

De Antwerpse gieter Melchior de Haze goot een klokkenspel van 35 klokken in middentoonstemming. Op 26 oktober 1688 om 15:00 uur speelde Gerard van der With het spel in [1].

Huidige Situatie

Het carillon telt 47 klokken: 9 historische De Haze klokken uit 1688 en 38 nieuwe Eijsbouts klokken uit 1967 [1]. Het speelt 24/7 — ook 's nachts werd vroeger de tijd aangekondigd [1]. Beiaardier is Christiaan Winter [8]. Gestemd in de zeldzame middentoonstemming [1].

10. Het Ruiterspel en de Trompetter

In de toren bevindt zich een automatisch ruiterspel: ruiters te paard voeren tijdens het hele uur een steekspel uit [1]. Een houten trompettist blaast meerdere keren per dag [1][9]. Na de heel uurslag speelt hij een melodie — maar dit wordt in werkelijkheid gespeeld door een klein orgeltje achter de ruitertjes, gedirigeerd vanuit het uurwerk [1]. De pijpjes moeten regelmatig worden gestemd door de stadsbeiaardier [1].

Het ruiterspel herinnert dagelijks aan de overwinning op de Spanjaarden (1573) [3][9]. Nog elke dag wordt vanuit de Waag de overwinning gejubeld [3].

11. De Moordenaarssteeg — Een Duistere Oorsprong

Het Waagplein werd deels gebouwd op de plek van de Moordenaarssteeg (nu deel van de Marktstraat) [7]. Naar verluid vernoemd naar een geval van doodslag [7]. Een notarieel archief uit 1684 noemt het steegje al bij deze naam — maar wanneer de moord plaatsvond is onbekend [7].

Wat er allemaal was verdwenen: tabakswinkel 'De 2 Morianen', kruidenier 'Het Klaverblad', herberg 'Het Boeren Welvaren', herberg 'Het Klompje Gouds', bakkerij 'Rad van Avontuur', kaaspakhuis 'Het Botje' [7]. Alle gesloopt tussen 1876 en 1910 [7].

12. Het Waagrecht — Een Koninklijk Geschenk

Op 13 juli 1581 gaf de Prins van Oranje de burgerij van Alkmaar de Waag in volle eigendom terug als beloning voor het dappere verweer [1]. Het waagrecht gaf de stad het recht om weeggeld te heffen over alle handelswaar van buiten de stad [3].

Op de gevel staat in gouden letters: "SPQA (Senatus PopulusQue Alcmariensis) RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS" — een variant op het Romeinse SPQR [1]. Vertaling: "Moed en kracht schonken regering en burgerij van Alkmaar het verloren waagrecht weer" [1].

13. De Poortklok — Een Nachtelijks Ritueel

Op de luidklokkenzelder hangt de poortklok van Henrick Wegewaert uit Kampen (1616, diameter 124 cm) [1][2]. De oorspronkelijke functie: sein om aan te kondigen dat de stadspoorten gingen sluiten 's nachts en opengingen 's morgens [2]. Elke avond klonk deze klok om de burgers te waarschuwen: naar binnen, de poorten gaan dicht [2].

14. "In Alkmaar Begint de Victorie"

Na de overwinning op de Spanjaarden riepen de opstandelingen: "In Alkmaar begint de victorie!" [14]. Alkmaar was de eerste stad in Holland die een Spaanse aanval succesvol afsloeg [14]. Leiden volgde een jaar later, op 3 oktober 1574 [14]. De uitspraak is nog steeds een bron van lokale trots.

15. Het Ontzet als Levende Traditie (1573–heden)

Evolutie

17e–18e eeuw: kerkdiensten en preken [14]. 19e eeuw: volksspelen, feestrede, feestavond [14]. 1861: Oprichting Vereeniging ter Viering [14]. Heden: 8 October Vereeniging voert de regie [14].

Het Feest

Jaarlijks op 8 oktober: Grote Middagoptocht met praalwagens, zuurkool met worst op de Paardenmarkt, kinderoptocht, kranslegging in het Victoriepark, Ontzetrede in de Grote Kerk, lampionnenoptocht op 7 oktober, en 's avonds het Ontzetfestival met optredens [14][15].

16. Huidig Gebruik

Hollands Kaasmuseum (sinds 1983)

Opgericht in 1983 [2][3]. Gevestigd op de eerste en tweede verdieping. Collectie: historische kaaspersen en gebruiksvoorwerpen [3][4]. Prachtige houten dakconstructie en bakstenen bogen te zien [3].

VVV / Alkmaar Store

De VVV (toeristeninformatie) is sinds begin jaren '80 definitief in het waaggebouw gevestigd [1][3][7].

Torenbeklimmingen

Steile trappen brengen bezoekers naar boven. De stadsbeiaardier en stadsuurwerkmaker vertellen over historie en werking van uurwerk, speeltrommel, ruiterspel, klaroenblazer en carillon [9]. Geweldig uitzicht vanaf de toren [9].

17. Rijksmonument

In 1969 werd het gebouw aangewezen als rijksmonument (nummer 7446) [1]. Eigenaar: Gemeente Alkmaar [2]. Adres: Waagplein 2, Alkmaar [1]. Architectuur: deels Renaissance, oorspronkelijk gotiek [1][2].

18. De Waag en de Toren als Symbolen

Voor de inwoners van Alkmaar was de Waag eeuwenlang het economische hart van de stad [3][7][13]. Het gebouw vertegenwoordigt de burgerlijke trots: de overwinning op Spanje [1][3]. De toren (50 meter) was een herkenningspunt in het vlakke Hollandse landschap [3]. Het carillon verbond het hele plein — iedereen hoorde dezelfde muziek [8]. Het ruiterspel herinnerde dagelijks aan de vrijheidsstrijd [3][9]. En het Ontzet (8 oktober) is het belangrijkste feest van de stad — 450 jaar onafgebroken traditie [14].

19. De Waeghbooghe: Liefde-Haatverhouding

Het gebouw uit 1986 op de noordkant van het Waagplein is een bron van ergernis voor veel Alkmaarders [7]. Leden van de Facebookgroep "Je bent Alkmaarder als..." klagen er geregeld over [7]. Het springt flink in het oog tussen al het monumentaals [7]. Het staat op de plek van de voormalige herberg 'Het Klompje Gouds' [7].

20. Onbekende Wetenswaardigheden

📅 Tijdlijn