---
title: "De Waag in Alkmaar — Volledige Geschiedenis"
author: "Kas — JvG Consultancy"
date: "8 augustus 2026"
---

::: {custom-style="Title"}
De Waag in Alkmaar
:::

::: {custom-style="Subtitle"}
Volledige Geschiedenis — Van Heilige Geestkapel tot Kaasmuseum
:::

**Project:** De Waag Alkmaar  
**Type:** Geschiedenisdossier  
**Auteur:** Kas  
**Versie:** 1.0  
**Datum:** 8 augustus 2026  
**Status:** Definitief  

---

# 1. Oorsprong en Vroegste Geschiedenis (14e Eeuw)

## Het Heilige Geestgasthuis (ca. 1390)

Het gebouw dat nu De Waag heet, gaat terug tot de 14e eeuw. In die periode was het een kapel van het naastgelegen Heilige Geestgasthuis [1][2][3]. Het gasthuis diende als ziekenhuis voor arme mensen. Pelgrims konden er gedurende drie dagen en nachten gratis onderdak krijgen op doorreis. Zieken werden er verpleegd door monniken of nonnen [1]. De oorsprong gaat terug tot ongeveer 1390 [4].

## Van Gasthuis naar Waag

In 1566 gaf de bisschop van Haarlem toestemming om het H. Geestgasthuis in te richten tot waaggebouw [1]. In 1582 besloot men de waag over te brengen naar de grotere H. Geestkapel, die inmiddels niet meer voor godsdienstige activiteiten werd gebruikt [1][2]. De verbouwing werd in 1583 voltooid. Daarbij werd de oostzijde — de koorsluiting van de kapel — weggebroken. Op die plek kwam een rijk versierde gevel in renaissancestijl [1]. De huidige voorgevel uit 1884 heeft dit oorspronkelijke ontwerp nauwkeurig gevolgd [1][2].

**Wist je dat?** De contouren van de oude koorsluiting van de kapel zijn nog steeds zichtbaar in het plaveisel naast de gevel. Zo kun je met eigen ogen zien waar het hoofdaltaar ooit stond [1][2][3].

# 2. Het Beleg van Alkmaar (1573) en het Ontzet

## Aanloop

In 1573 heerste onrust in Alkmaar. De Spanjaarden waren in aantocht, de geuzen stonden voor de Friese Poort [5]. Protestanten wilden aansluiting bij de Opstand van Willem van Oranje; katholieken kozen voor de Spaanse landsheer Filips [5]. Op 16 juli 1573 werden de geuzen binnengelaten — met machtsvertoon of vrijwillig, dat blijft onduidelijk [5].

## Het Beleg (21 augustus – 8 oktober 1573)

Op 21 augustus 1573 omsingelden Spaanse troepen onder leiding van Don Frederik (zoon van de Hertog van Alva) de stad [5][6]. Ze sloegen hun tenten op in Oudorp, Huiswaard, Sint Pancras, Koedijk en Bergen [6]. Op 22 augustus vond de eerste aanval plaats bij de Runmolens aan het Zeglis. De Spaanse aanvoerder Ignatio de Medinilla werd dodelijk gewond [6]. Op 18 september volgde de grote Spaanse aanval op de Friese Poort, het zwakste punt [6]. De stad leed honger, verzwakte, raakte zonder munitie — maar hield stand [5].

## Het Ontzet

Willem van Oranje en Diederik Sonoy gaven opdracht om de dijken rond Alkmaar door te steken [6]. Het land liep onder water. Het Spaanse leger moest het beleg opgeven. Op 8 oktober 1573 bliezen de Spanjaarden de aftocht. Het Alkmaars Ontzet was een feit [5][6]. Alkmaar was de eerste stad in Holland die een Spaanse aanval succesvol afweerde [6][14].

# 3. De Held van het Beleg: Maarten Pietersz van der Meij

## De Holle Polsstok

Tijdens het beleg bood stadstimmerman Maarten Pietersz van der Meij aan om door de Spaanse linies te glippen om hulp te vragen van Willem van Oranje [10][11]. De briefjes werden verborgen in een uitgeholde polsstok, afgesloten met een houten pin, onzichtbaar voor de Spanjaarden [10][11]. De briefjes waren gewikkeld in een stukje lood ter bescherming [11].

Volgens geschiedschrijver Pieter Bor (1697): *"gesloten werden in sijn pols of stok daer een gat in geboort werd en wederom met een houten nagel toemaekt, sulx dat het eenen gehelen stok scheen te wesen"* [11].

Don Frederik had gezworen dat er *"niets buiten de stad kon, dan pluimgedierte"*. Maar Van der Meij was *"visch noch vogel, en toch kwam hij door!"* [10]. Er staat een bronzen standbeeld van hem (met polsstok) op het Kerkplein in Alkmaar, gemaakt door Mari Andriessen in 1965 [10]. De originele polsstokbriefjes worden nog steeds bewaard in het Regionaal Archief Alkmaar [11][12].

# 4. Bouw van de Toren (1597–1603)

In 1597/1603 werd de oorspronkelijke dakruiter vervangen door de huidige Waagtoren [1]. In het houtwerk zijn de jaartallen 1601 (uurwerkkamer) en 1602 aanwezig [1]. De toren is ongeveer 50 meter hoog en was eeuwenlang een herkenningspunt in het vlakke Hollandse landschap [3]. De restauratie in de jaren '60 werd geleid door architect C.W. Royaards [1].

# 5. Het Waagplein: Ontstaan en Groei

## De Eerste Stap (1582)

Bij de verbouwing van de kapel tot waag werden twee huizen aan de noordkant gesloopt [7]. Er ontstond een klein plein dat 'de Zuyvelmarkt' werd genoemd [7].

## Groei in de 17e Eeuw

Steeds meer huizen werden gesloopt op verzoek van de kaasverkopers [7]. Het stadsbestuur had daar geen problemen mee. Bewoners konden zomaar een verzoek tot verhuizing verwachten als het plein moest groeien [7].

## Stilstand en Nieuwe Groei (1681–1910)

Tussen 1681 en 1876 was het opvallend stil — de economie lag plat [7]. Daarna volgde een nieuwe periode van groei. In 1876 werd het laatste grote blok huizen gesloopt, inclusief buurtje rondom de beruchte Moordenaarssteeg [7]. In 1886 volgden bakkerij 'Rad van Avontuur', herberg 'Het Boeren Welvaren' en kaaspakhuis 'Het Botje' [7]. In 1908–1910 verdwenen de laatste panden, waaronder herberg 'Het Klompje Gouds' [7].

# 6. De Macht van de Kaasverkopers

Eén van de meest opmerkelijke verhalen rond de Waag is de macht van de kaasverkopers over de stadsontwikkeling [7]. In de 17e eeuw werd het slopen van huizen veelal op verzoek van de kaasverkopers gedaan. Het stadsbestuur had daar geen problemen mee — de kaashandel was dé economische motor [7][13]. De kaasverkopers "bepaalden de handel en wandel rondom het waaggebouw" — een unieke vorm van gildenmacht [7].

In de 18e en 19e eeuw waren er maar liefst vier kaasmarkten per week, die vaak duurden tot één uur 's nachts [13]. Het Waagplein werd te klein — er moesten steeds meer huizen wijken [7][13].

# 7. De Kaasmarkt Door de Eeuwen

## 1365: Het Begin

Uit historische stukken blijkt dat Alkmaar in 1365 al een kaasweegschaal had [13]. Bijna 700 jaar kaasmarkt!

## Tweede Wereldoorlog

Tijdens WOII vond er tijdelijk geen kaasmarkt plaats [13]. Kaas was nog op de bon; bezoekers konden hun ogen niet geloven bij zoveel kaas bij elkaar [13].

## 2026: De Huidige Markt

Periode: 27 maart t/m 25 september [1]. Elke vrijdagochtend 10:00–12:45 en in juli/augustus ook op dinsdagavond 19:00–21:00 [1]. Jaarlijks bezoeken 170.000 mensen de markt [1]. De bel luidt om 10:00 uur als startsein [3]. De definitieve koop wordt gesloten met een traditioneel handjeklap [3]. Internationaal publiek: Duitsland, Engeland, VS, Japan [3].

# 8. Het Kaasdragersgilde (1593–heden)

Op 17 juni 1593 werd het Alkmaarse Kaasdragersgilde opgericht [13]. Al meer dan 400 jaar doen de kaasdragers op traditionele wijze hun werk, verdeeld over vier vemen (groepen) [13].

| Functie | Rol |
|---------|-----|
| Kaasvader | Hoofd van alle vier de vemen |
| Voorman | Hoofd van een veem, oudste man |
| Tasman | Staat bij de weegschaal, langste in dienst |
| Vastman | Ervaren kaasdrager in een veem |
| Zetters | Plaatsen kazen op de markt, beladen berries |
| Ingooiers | Laden gewogen kazen in handkarren |
| Bottelier | Verantwoordelijk voor de drankjes |
| Provoost | Int de boetes |
| Knecht | Hulpje, houdt stoep schoon, hangt bel op |
| Noodhulp | Startfunctie — twee jaar voordat je toetreedt |

Na twee jaar noodhulp mag een kaasdrager toetreden en krijgt hij zijn bijnaam [13].

# 9. Het Carillon — Een Volledige Geschiedenis

## De Eerste Klokken (16e eeuw)

Oorspronkelijk een voorslag van 11 klokken door Jacob Waghevens voor de dakruiter, later uitgebreid tot 18 klokken met klavier [1].

## De Hemony-affaire (1671)

Alkmaar wilde zuiver gestemde Hemony-klokken. Pieter Hemony werd in 1671 ontboden, maar stelde als voorwaarde dat spijren in de toren verwijderd zouden worden. Alkmaar weigerde → geen Hemony-carillon [1].

## De Claude Fremy-affaire (1685)

Fremy goot 35 klokken in Amsterdam. Bij keuring bleken ze verre van zuiver → afgekeurd [1]. Fremy's klokken belandden deels in het Loreto-klooster in Praag (1699) en als luidklok in Westwoud (NH) [1].

## Melchior de Haze (1687–1688)

De Antwerpse gieter Melchior de Haze goot een klokkenspel van 35 klokken in middentoonstemming. Op 26 oktober 1688 om 15:00 uur speelde Gerard van der With het spel in [1].

## Huidige Situatie

Het carillon telt 47 klokken: 9 historische De Haze klokken uit 1688 en 38 nieuwe Eijsbouts klokken uit 1967 [1]. Het speelt 24/7 — ook 's nachts werd vroeger de tijd aangekondigd [1]. Beiaardier is Christiaan Winter [8]. Gestemd in de zeldzame middentoonstemming [1].

**Wist je dat?** In de spits van de toren hangt een afgekeurd De Haze klokje uit de Grote Kerk (1688) als versiering [1]. Op de luidklokkenzolder hangt de poortklok van Henrick Wegewaert uit Kampen (1616, diameter 124 cm) [1].

# 10. Het Ruiterspel en de Trompetter

In de toren bevindt zich een automatisch ruiterspel: ruiters te paard voeren tijdens het hele uur een steekspel uit [1]. Een houten trompettist blaast meerdere keren per dag [1][9]. Na de heel uurslag speelt hij een melodie — maar dit wordt in werkelijkheid gespeeld door een klein orgeltje achter de ruitertjes, gedirigeerd vanuit het uurwerk [1]. De pijpjes moeten regelmatig worden gestemd door de stadsbeiaardier [1].

Het ruiterspel herinnert dagelijks aan de overwinning op de Spanjaarden (1573) [3][9]. Nog elke dag wordt vanuit de Waag de overwinning gejubeld [3].

# 11. De Moordenaarssteeg — Een Duistere Oorsprong

Het Waagplein werd deels gebouwd op de plek van de Moordenaarssteeg (nu deel van de Marktstraat) [7]. Naar verluid vernoemd naar een geval van doodslag [7]. Een notarieel archief uit 1684 noemt het steegje al bij deze naam — maar wanneer de moord plaatsvond is onbekend [7].

Wat er allemaal verdween: tabakswinkel 'De 2 Morianen', kruidenier 'Het Klaverblad', herberg 'Het Boeren Welvaren', herberg 'Het Klompje Gouds', bakkerij 'Rad van Avontuur', kaaspakhuis 'Het Botje' [7]. Alle gesloopt tussen 1876 en 1910 [7].

# 12. Het Waagrecht — Een Koninklijk Geschenk

Op 13 juli 1581 gaf de Prins van Oranje de burgerij van Alkmaar de Waag in volle eigendom terug als beloning voor het dappere verweer [1]. Het waagrecht gaf de stad het recht om weeggeld te heffen over alle handelswaar van buiten de stad [3].

Op de gevel staat in gouden letters: **"SPQA (Senatus PopulusQue Alcmariensis) RESTITVIT VIRTVS ABLATAE JVRA BILANCIS"** — een variant op het Romeinse SPQR [1]. Vertaling: *"Moed en kracht schonken regering en burgerij van Alkmaar het verloren waagrecht weer"* [1].

# 13. De Poortklok — Een Nachtelijks Ritueel

Op de luidklokkenzolder hangt de poortklok van Henrick Wegewaert uit Kampen (1616, diameter 124 cm) [1][2]. De oorspronkelijke functie: sein om aan te kondigen dat de stadspoorten gingen sluiten 's nachts en opengingen 's morgens [2]. Elke avond klonk deze klok om de burgers te waarschuwen: naar binnen, de poorten gaan dicht [2].

# 14. "In Alkmaar Begint de Victorie"

Na de overwinning op de Spanjaarden riepen de opstandelingen: "In Alkmaar begint de victorie!" [14]. Alkmaar was de eerste stad in Holland die een Spaanse aanval succesvol afsloeg [14]. Leiden volgde een jaar later, op 3 oktober 1574 [14]. De uitspraak is nog steeds een bron van lokale trots.

# 15. Het Ontzet als Levende Traditie (1573–heden)

## Evolutie

17e–18e eeuw: kerkdiensten en preken [14]. 19e eeuw: volksspelen, feestrede, feestavond [14]. 1861: Oprichting Vereeniging ter Viering [14]. Heden: 8 October Vereeniging voert de regie [14].

## Het Feest

Jaarlijks op 8 oktober: Grote Middagoptocht met praalwagens, zuurkool met worst op de Paardenmarkt, kinderoptocht, kranslegging in het Victoriepark, Ontzetrede in de Grote Kerk, lampionnenoptocht op 7 oktober, en 's avonds het Ontzetfestival met optredens [14][15].

Sinds oktober 2016 opgenomen in de Nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed [14]. Al 4,5 eeuw verbindt dit feest generaties Alkmaarders. *"Een feest voor alle Alkmaarders"* — ongeacht achtergrond of leeftijd [14].

# 16. Huidig Gebruik

## Hollands Kaasmuseum (sinds 1983)

Opgericht in 1983 [2][3]. Gevestigd op de eerste en tweede verdieping. Collectie: historische kaaspersen en gebruiksvoorwerpen [3][4]. Prachtige houten dakconstructie en bakstenen bogen te zien [3].

## VVV / Alkmaar Store

De VVV (toeristeninformatie) is sinds begin jaren '80 definitief in het waaggebouw gevestigd [1][3][7].

## Torenbeklimmingen

Steile trappen brengen bezoekers naar boven. De stadsbeiaardier en stadsuurwerkmaker vertellen over historie en werking van uurwerk, speeltrommel, ruiterspel, klaroenblazer en carillon [9]. Geweldig uitzicht vanaf de toren [9].

# 17. Rijksmonument

In 1969 werd het gebouw aangewezen als rijksmonument (nummer 7446) [1]. Eigenaar: Gemeente Alkmaar [2]. Adres: Waagplein 2, Alkmaar [1]. Architectuur: deels Renaissance, oorspronkelijk gotiek [1][2].

# 18. De Waag en de Toren als Symbolen

Voor de inwoners van Alkmaar was de Waag eeuwenlang het economische hart van de stad [3][7][13]. Het gebouw vertegenwoordigt de burgerlijke trots: de overwinning op Spanje [1][3]. De toren (50 meter) was een herkenningspunt in het vlakke Hollandse landschap [3]. Het carillon verbond het hele plein — iedereen hoorde dezelfde muziek [8]. Het ruiterspel herinnerde dagelijks aan de vrijheidsstrijd [3][9]. En het Ontzet (8 oktober) is het belangrijkste feest van de stad — 450 jaar onafgebroken traditie [14].

# 19. De Waeghbooghe: Liefde-Haatverhouding

Het gebouw uit 1986 op de noordkant van het Waagplein is een bron van ergernis voor veel Alkmaarders [7]. Leden van de Facebookgroep *"Je bent Alkmaarder als..."* klagen er geregeld over [7]. Het springt flink in het oog tussen al het monumentaals [7]. Het staat op de plek van de voormalige herberg 'Het Klompje Gouds' [7].

# 20. Onbekende Wetenswaardigheden

1. **Moordenaarssteeg**: Het Waagplein werd deels gebouwd op een steegje vernoemd naar een moord (1684) [7].
2. **Afgekeurde klokken in Praag**: Fremy's afgekeurde klokken voor Alkmaar hangen nog steeds in een Praags klooster [1].
3. **Klok in Westwoud**: Een andere Fremy-klok hangt als luidklok in Westwoud (NH) [1].
4. **Koorcontouren in straatwerk**: Je kunt nog zien waar het altaar van de kapel stond [2][3].
5. **SPQA**: De spreuk op de gevel is een variant op het Romeinse SPQR — maar dan voor Alkmaar [1].
6. **Poortklok uit 1616**: Een 400+ jaar oude klok hangt nog in de toren [1].
7. **Pieter Hemony weigerde**: Alkmaar kreeg géén Hemony-carillon omdat de stad weigerde torenspijlen te verwijderen [1].
8. **Middentoonstemming**: Het carillon is uniek gestemd in deze historische stemming [1].
9. **Klokken spelen 's nachts**: Het carillon speelt letterlijk 24/7 [1].
10. **Vier markten per week**: In de 18e/19e eeuw was er dagelijks kaasmarkt, tot één uur 's nachts [13].

# Tijdlijn

| Jaar | Gebeurtenis |
|------|-------------|
| ±1390 | Bouw als Heilige Geestgasthuis met kapel |
| 1365 | Eerste vermelding van een kaasweegschaal in Alkmaar |
| 1566 | Bisschop van Haarlem geeft toestemming voor waag |
| 1573 | Beleg van Alkmaar (21 aug – 8 okt) en Ontzet |
| 1581 | Prins van Oranje schenkt waagrecht aan Alkmaar |
| 1582–1583 | Verbouwing kapel tot waaggebouw |
| 1593 | Oprichting Kaasdragersgilde (17 juni) |
| 1597–1603 | Bouw van de Waagtoren (50 meter) |
| 1616 | Poortklok gegoten door Henrick Wegewaert |
| 1671 | Pieter Hemony weigert carillon te leveren |
| 1685 | Claude Fremy's klokken afgekeurd |
| 1688 | Melchior de Haze carillon ingespeeld (26 okt) |
| 1884 | Voorgevel herbouwd |
| 1876–1910 | Grote sloopgolf voor uitbreiding Waagplein |
| 1967 | Grote restauratie carillon (38 nieuwe Eijsbouts klokken) |
| 1969 | Aangewezen als rijksmonument (nr. 7446) |
| 1983 | Oprichting Hollands Kaasmuseum in de Waag |
| 1986 | De Waeghbooghe verrees op het Waagplein |
| 2016 | Alkmaar Ontzet opgenomen in Immaterieel Erfgoed |
| 2026 | Kaasmarkt: 27 mrt – 25 sep, 170.000 bezoekers/jaar |

---

# Bronnen

[1] Wikipedia NL — Waag (Alkmaar): https://nl.wikipedia.org/wiki/Waag_(Alkmaar)
[2] Wikipedia EN — Waag (Alkmaar): https://en.wikipedia.org/wiki/Waag_(Alkmaar)
[3] Erfgoed Alkmaar — Waaggebouw / Hollands Kaasmuseum: https://www.erfgoedalkmaar.nl/monumentenkaart/waag-hollands-kaasmuseum
[4] Museumtijdschrift — Hollands Kaasmuseum: https://museumtijdschrift.nl/artspot/het-hollands-kaasmuseum-2
[5] De Alkenaer — Victorie! Het Beleg van Alkmaar: https://alkenaer.nl/victorie-het-beleg-van-alkmaar-in-1573-nog-even-te-zien
[6] 8october.nl — Over Alkmaar Ontzet: https://8october.nl/over-alkmaar-ontzet
[7] Regionaal Archief Alkmaar — Ontstaan en groei van het Waagplein: https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/waagplein
[8] HV Alkmaar — Zoals de klokken in Alkmaar klinken: https://www.hvalkmaar.nl/levend-geheugen-van-de-stad/zoals-de-klokken-in-alkmaar-klinken
[9] Erfgoed Alkmaar — Waagtoren met uurwerk: https://www.erfgoedalkmaar.nl/monumentenkaart/waagtoren-met-uurwerk
[10] Van der Krogt — Standbeeld Maerten Pietersz van der Meij: http://vanderkrogt.net/standbeelden/object.php?record=NH02aj
[11] Regionaal Archief Alkmaar — De polsstok van Van der Meij: https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/verdieping/blog/964-alkmaars-bekendste-stok-de-polsstok-van-maarten-pietersz-van-der-meij
[12] Regionaal Archief Alkmaar — Beleg van Alkmaar: http://www.archiefalkmaar.nl/verdieping/beleg-van-alkmaar
[13] InAlkmaar.nl — Geschiedenis Kaasmarkt: https://www.inalkmaar.nl/bezoeken/ontdek/kaasmarkt/geschiedenis-kaasmarkt
[14] Immaterieel Erfgoed — Alkmaar Ontzet: https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/alkmaarontzet
[15] Hart van Noord-Holland — Alkmaar Ontzet 2025: https://www.hartvannoordholland.nl/pers/in-het-nieuws/persberichten/alkmaar-ontzet-2025-een-wereld-vol-verbinding