Awareness Training Kwik

Deze training behandelt de eigenschappen, risico's en veiligheidsmaatregelen rondom kwik (Hg) in industriële omgevingen.

10 modules • 15 quizvragen • Noodprocedure checklist • Mastery: 70%

Inhoud

1. Kwik — Eigenschappen en Vormen3 min
2. Kwik in de Industrie — Bronnen en Toepassingen4 min
3. Blootstellingsroutes en Toxicokinetiek4 min
4. Gezondheidseffecten — Acuut en Chronisch5 min
5. Wettelijk Kader — OEL's en Classificatie5 min
6. Meten en Monitoring4 min
7. Preventieve Maatregelen — STOP-strategie5 min
8. Kwik in Olie & Gas — Specifieke Risico's4 min
9. Noodprocedure bij Kwikspill4 min
10. Praktijk en Casuïstiek3 min

1 Kwik — Eigenschappen en Vormen3 min

Elementair kwik (Hg⁰)

Enige metaal dat bij standaardomstandigheden vloeibaar is (smeltpunt −38,83°C, kookpunt 356,73°C)
Zilverwit, metallische glans — dichtheid 13,534 g/cm³
Dampdruk bij 20°C: 0,00185 mmHg (0,246 Pa) — reeds aanzienlijk bij kamertemperatuur
Dampdrukcurve: 0,012 mmHg (40°C) → 0,27 mmHg (100°C) → 12 mmHg (250°C)
Relatieve dampdichtheid: ~6,9 (ten opzichte van lucht) — accumuleert in lage ruimtes

Anorganische kwikverbindingen

Vorm	Formule	Kenmerken
Kwik(I)-chloride (calomel)	Hg₂Cl₂	Wit poeder, weinig oplosbaar
Kwik(II)-chloride (sublimaat)	HgCl₂	Hoog oplosbaar, zeer toxisch
Kwik(II)-oxide	HgO	Rood/geel poeder, batterijen
Kwiksulfide	HgS (cinnaber)	Rood, zeer laag oplosbaar — stabiele eindvorm

Organische kwikverbindingen

Methylkwik (CH₃Hg⁺): Lipofiel, passeert BBB, bioaccumuleert, halfwaardetijd ~70 dagen
Dimethylkwik: Zeer vluchtig, extreem toxisch, breekvlamig
Ethylkwik: Historisch fungicide (verboden EU sinds 1991)

⚠ Kwikdamp: Kleurloos én reukloos — geen sensorische waarschuwing mogelijk. Accumuleert in lage punten.

2 Kwik in de Industrie — Bronnen en Toepassingen4 min

Typische kwikconcentraties per industrie

Industrie	Bron	Concentratie
Olie & gas — Aardgas	Geassocieerd met reservoir	0,1 – 5.000 µg/Nm³
Olie & gas — Condensaat	Opgelost in vloeistoffase	1 – 200 µg/kg
Petrochemie — PVC	HgCl₂ katalysator	Varieert mg/kg
Chloor-alkali (historisch)	Kwik-cel proces	1 – 50 g Hg/ton Cl₂
Fluorescentielampen	Amalgam	3 – 5 mg/lamp

Olie & Gas — Kwikspecifiek

Kwik komt van nature voor in geologische formaties; concentraties sterk variabel per veld
Corrosierisico: Kwik vormt met aluminium een amalgam → intergranulaire corrosie → catastrofaal falen van cryogene heat exchangers
Seizoenspatronen: Hogere concentraties in warme periodes

Uitdovende toepassingen

Chloor-alkali: membranelektrolyse vervangt kwik-cel proces sinds ~2010
Meetinstrumenten: Digitale sensoren vervangen kwikthermometers
Amalgam in tandheelkunde: Uitfaserend per EU-verordening

3 Blootstellingsroutes en Toxicokinetiek4 min

Absorptiepercentages per route

Route	Elementair Hg⁰	Anorganisch Hg²⁺	Methylkwik CH₃Hg⁺
Inhalatie	~80%	~10-30%	~60-80%
Dermal	<0,01%	~2-5%	~5-10%
Oraal (GI)	<0,01%	~7-15%	>95%

Distributie in het lichaam

Hg⁰: Longen → bloedbaan → BBB → hersenen, nieren, lever. Oxideert tot Hg²⁺.
Hg²⁺: Bindt aan glutathion, metallothioneine → accumuleert in nieren
CH₃Hg⁺: BBB → hersenen → placenta-passage → fetus (10-50× hogere concentratie dan moederbloed)

Biologische halfwaardetijden

Vorm	Orgaan	Halfwaardetijd
Hg⁰	Heel lichaam	~58 dagen
Hg²⁺	Nieren	~30-60 dagen
CH₃Hg⁺	Hersenen	~230 dagen

4 Gezondheidseffecten — Acuut en Chronisch5 min

Acute blootstelling

Symptoom	Vorm	Niveau
Chemische pneumonitis	Hg⁰ damp	>1-5 mg/m³
Stomatitis, kwiklijn	Alle vormen	Variabel
Tremor, ataxie	Hg⁰ damp	>0,5 mg/m³
Shock, nierfalen	HgCl₂ (oraal)	>1 g (potentieel fataal)

Chronisch — Elementair kwik

Tremor ("hatter's shakes"): >50 µg/m³ langdurig
Erethisme: prikkelbaarheid, geheugenverlies, depressie
Nefrotoxiciteit: tubulaire schade, proteinurie
Neurocognitieve achteruitgang: concentratieverlies, reactietijd

Chronisch — Methylkwik (Minamata disease)

Cerebellaire ataxie, gezichtsveldbeperking, gehoorverlies
Fetaal: Ernstige cerebrale schade — microcefalie, verstandelijke beperking

Historie: "Mad as a Hatter" — 18e eeuw hoedenmakers gebruikten Hg(NO₃)₂. Term uit Lewis Carroll, Alice in Wonderland (1865).

5 Wettelijk Kader — OEL's en Classificatie5 min

Nederlandse Arbowaarden

Parameter	Waarde
MAC-waarde (TWA-8h)	0,025 mg/m³
STEL (15 min)	0,075 mg/m³ (3× MAC)
Biologische grenswaarde — Urine	<20 µg/g creatinine
Biologische grenswaarde — Bloed	<15 µg/L totaal Hg

EU- en internationale classificatie

EU CLP/REACH: SVHC (Substance of Very High Concern)
EU KMR: Repr. 1B (H360Df) — schadelijk voor ongeboren kind
EU KMR: STOT RE 1 (H372) — specifieke doelorgaan toxiciteit
IARC: Groep 3 — niet classificeerbaar
EU CLP: Aquatic Acute 1, Aquatic Chronic 1

Belangrijke verordeningen

EU Verordening 2017/852: Verbod op productie, import, export van kwik
Minamata Convention (UNEP 2013): Internationaal verdrag, 140+ landen
REACH: SVHC, autorisatieplicht

NCvB: Kwikintoxicatie (GEO 1801), Kwiknefrose (GEO 1802) — melding verplicht via bedrijfsarts.

6 Meten en Monitoring4 min

Luchtmetingen

Methode	Instrument	Detectielimiet
Directe aflezing	Jerome 411-X (gold film)	0,003 mg/m³
Directe aflezing	Lumex RA-915+ (Zeeman-AAS)	0,001 mg/m³
Bemonstering	Hopcalite tube + lab	0,0005 mg/m³
Persoonlijk	Pump + tube (NIOSH 6009)	0,001 mg/m³

Biologische monitoring

Parameter	Matrix	Grenswaarde	Frequentie
Totaal kwik	Urine	<20 µg/g creat.	Halfjaarlijks
Totaal kwik	Bloed	<15 µg/L	Bij incidenten
Methylkwik	Bloed	<15 µg/L	Indicatiegericht

Meetstrategie conform NEN-EN 689

Inventarisatie: bepaal blootstellingspatronen
Minimaal 3 representatieve metingen per werkplek
Indeling: Groep 1 (<10% MAC), Groep 2 (10-50%), Groep 3 (>50%)
Documentatie met kalibratiecertificaat

7 Preventieve Maatregelen — STOP-strategie5 min

S — Bronmaatregelen

Kwikvrije alternatieven (digitale sensoren, LED-verlichting) — ★★★★★
Kwikremoval units (MRU): actieve kool/chemisorptie — ★★★★
Amalgamvrije tandheelkunde, membraanelektrolyse — ★★★★★

T — Technische maatregelen

Lokale afzuiging: minimaal 0,5 m/s vangsnelheid
Ventilatie: minimaal 6 ACH in kwikwerkruimtes
Gesloten systemen, gastight verbindingen
Continue kwikdampmonitoring met alarm (>50% MAC)

O — Organisatorische maatregelen

Werkvergunning verplicht
Blootstellingsregister per medewerker
Jobrotatie, PAGO met biologische monitoring
Zwangere vrouwen <18 jaar: geen werk met kwik (Repr. 1B)

P — Persoonlijke beschermingsmiddelen

Adembescherming: Halfgezichtsmasker P3 + gasfilter type Hg (EN 371)
Handschoenen: Nitril, minimaal 0,5 mm
Wegwerp overal (type 5/6), veiligheidsbril
NIET eten, drinken of roken op werkplek

8 Kwik in Olie & Gas — Specifieke Risico's4 min

Aluminiumcorrosie — Catastrofaal falen

Mechanisme: Hg⁰ → Contact Al → Hg-Al amalgam → Intergranulaire corrosie → Brittle fracture → Explosie/lekkage risico

Zelfs lage concentraties (<10 µg/Nm³) kunnen op termijn leiden tot corrosie
Vochtigheid versterkt corrosieproces
Aluminiumlegeringen (met koper) extra gevoelig

Kwikremoval Units (MRU)

Type MRU	Principe	Efficiëntie
Actieve kool (geïmpregneerd)	Adsorptie + chemisorptie	>99%
Sulfur-geïmpregneerde kool	HgS binding	>99,5%
Metaloxide sorbent	ZnO/CuO chemisorptie	>99%

Case Study: Skikda LNG (19 jan 2004, Algerije)

Explosie in LNG trein — 27 doden, 74 gewonden
Kwik-gerelateerde aluminiumcorrosie als bijdragende factor
Les: Materiaalselectie (geen Al bij Hg) en monitoring essentieel

9 Noodprocedure bij Kwikspill4 min

Kleine spill (<25 ml)

Directe zone evacueren (3 m)
Ventilatie maximaliseren
SBD / leidinggevende informeren
Spill-kit halen, PBM dragen
Zwavelpoeder royaal aanbrengen
15 minuten laten reageren (HgS-vorming)
Opruimen met amalgamerende spons
Oppervlak decontamineren
Nameten — <0,025 mg/m³
Zone vrijgeven na goedkeuring

Grote spill (>25 ml)

Algemeen alarm / ontruiming
Ventilatie afsluiten (recirculatie UIT)
Zone afzetten — minimum 10 m
Professionele saneringsfirma inschakelen
Continue monitoring

Persoonlijke besmetting

Situatie	Actie
Kwik op huid	Wassen met water en zeep; geen oplosmiddelen
Kwik op kleding	Uittrekken; als gevaarlijk afval behandelen
Kwik in oog	Minimaal 15 min spoelen; medische controle
Inademing	Direct frisse lucht; medische controle

Brand met kwik: Blussen met droog poeder of CO₂. NIET blussen met water!

10 Praktijk en Casuïstiek3 min

Casus 1: Gebroken thermometer in kelder

Situatie: Medewerker vindt gebroken kwikthermometer in kelderopslag. Zilveren druppels op vloer. Beperkte ventilatie.

Correct: Niet zelf opruimen → kelder afsluiten → ventilatie maximaliseren → getrainde medewerker met spill-kit + PBM → zwavelpoeder → 15 min wachten → opruimen → meting <0,025 mg/m³.

Leerpunt: Kwikdamp is zwaarder dan lucht en accumuleert in kelders.

Casus 2: Kwikverdacht materiaal bij pijpleiding inspectie

Situatie: Donkere afzetting in filter/separator. Geen MRU upstream.

Correct: Niet aanraken → gastight monstername → analyse (CV-AAS/ICP-MS) → bij bevestiging: risicobeoordeling Al-corrosie → MRU installeren.

Leerpunt: Afwezigheid MRU ≠ afwezigheid kwik.

Casus 3: Fluorescentielampen vervangen

Correct: Ruimte evacueren (15 min) → papier/karton opruimen → GEEN stofzuiger! → afvoer 20 01 23*.

Leerpunt: Elke lamp bevat 3-5 mg kwik. Cumulatie bij grootschalig vervangen is een risico.

Key Messages

Kwikdamp is onzichtbaar én reukloos
MAC-waarde: 0,025 mg/m³ — bij >50% maatregelen verplicht
STOP-strategie: Bron → Technisch → Organisatorisch → Persoonlijk
MRU en materiaalselectie zijn noodzaak, geen luxe
NOOIT standaard stofzuiger bij kwik

Q Kennisquiz — 15 Vragen Mastery 70%

✓ 10-punten Noodplan Kwik

Controleer of alle stappen zijn uitgevoerd bij een kwikspill:

Zone geëvacueerd en afgezet Ventilatie geregeld (maximaliseren of afsluiten) SBD / leidinggevende geïnformeerd PBM gedragen door hulpverleners Spill-kit gebruikt (zwavelpoeder + amalgamerende spons) 15 minuten reactietijd gerespecteerd Kwik opgevangen in afsluitbare container Oppervlak gedesinfecteerd Kwikdampconcentratie gemeten — <0,025 mg/m³ bevestigd Alles gedocumenteerd (rapport, afvoerbon, metingsrapport)

🏆🏆

Training Voltooid

U heeft de Awareness Training Kwik succesvol afgerond.

Awareness Training Kwik (Hg)